چرا به خود آسیب می‌رسانیم؟ دلایل روان‌شناختی و عوامل زمینه‌ای

مقدمه

خودآزاری یا Self-harm یکی از رفتارهای پیچیده و نگران‌کننده در حوزه سلامت روان است که بسیاری از افراد، به‌ویژه نوجوانان و جوانان، با آن درگیر می‌شوند. این رفتار شامل آسیب عمدی به بدن بدون قصد خودکشی است، اما در بلندمدت می‌تواند خطر اقدام به خودکشی را افزایش دهد.
در این مقاله به بررسی دلایل اصلی خودآزاری، عوامل خطر، پیامدها و راه‌های درمان می‌پردازیم.

خودآزاری چیست؟

خودآزاری به معنای وارد کردن آسیب به بدن به‌صورت عمدی است، بدون اینکه هدف اصلی آن مرگ باشد. رفتارهایی مانند بریدن پوست، سوزاندن بدن یا کوبیدن خود به اشیاء از نمونه‌های رایج آن هستند.

چرا افراد به خود آسیب می‌زنند؟

۱. تنظیم هیجانات شدید

یکی از مهم‌ترین دلایل خودآزاری، رهایی موقت از احساسات ناخوشایند مانند اضطراب، خشم، یا اندوه است. بسیاری از افراد پس از انجام این رفتار احساس آرامش یا رهایی پیدا می‌کنند.

۲. احساس کردن در زمان بی‌حسی عاطفی

برخی افراد هنگام تجربه بی‌احساسی یا تهی بودن، برای بازگرداندن حس «زنده بودن» به خود، به درد فیزیکی متوسل می‌شوند.

۳. تنبیه خود به دلیل احساس گناه

افرادی که دچار احساس شدید گناه یا خشم درونی هستند، ممکن است خودآزاری را نوعی مجازات شخصی بدانند.

۴. ابراز نیاز به کمک

گاهی خودآزاری راهی برای بیان نیاز به توجه یا حمایت است، به‌خصوص برای کسانی که نمی‌توانند مشکلاتشان را با کلمات بیان کنند.

۵. مدل انگیزشی ناک (Nock)

متخصصان سلامت روان چهار دسته از دلایل را برای خودآزاری مطرح می‌کنند:

• رهایی از افکار و احساسات آزاردهنده.
• تجربه احساس آرامش یا هیجان.
• جلب حمایت و توجه اجتماعی.
• اجتناب از موقعیت‌های ناخوشایند اجتماعی.

چه کسانی بیشتر در معرض خودآزاری هستند؟

نوجوانان و جوانان

خودآزاری اغلب در سنین ۱۲ تا ۱۴ سالگی آغاز می‌شود.

افراد مبتلا به اختلالات روانی

افسردگی، اضطراب، اختلال شخصیتی مرزی (BPD)، اختلال دو قطبی و PTSD از مهم‌ترین زمینه‌های مرتبط هستند.

افرادی با سابقه تروما یا سوءاستفاده

تجربه سوءاستفاده جسمی، جنسی یا عاطفی در کودکی از عوامل مهم افزایش خطر است.

گروه‌های تحت فشار اجتماعی

افراد دارای هویت جنسی یا جنسیتی متفاوت، افراد قربانی زورگویی و کسانی که در معرض استرس شدید تحصیلی یا خانوادگی هستند، بیشتر در معرض خطر قرار دارند.

افراد دچار وابستگی به مواد

سوءمصرف الکل و مواد مخدر احتمال بروز خودآزاری را بالا می‌برد.

پیامدهای خودآزاری

آسیب‌های فیزیکی مانند زخم، عفونت و حتی خطر مرگ.

احساس شرم و گناه که چرخه آسیب را تشدید می‌کند.

افزایش احتمال اقدام به خودکشی در آینده.

چگونه می‌توان چرخه خودآزاری را شکست؟

درمان تخصصی

درمان‌های روان‌شناختی مانند رفتاردرمانی شناختی (CBT) و رفتاردرمانی دیالکتیکی (DBT) در کاهش خودآزاری بسیار مؤثرند.

جایگزین‌های سالم

انجام فعالیت‌هایی مانند ورزش، نقاشی، نوشتن، گرفتن یخ در دست یا تمرین تنفس عمیق می‌تواند جایگزین مناسبی باشد.

حمایت اجتماعی

فضای امن، گفت‌وگوی بدون قضاوت و حمایت خانواده و دوستان نقش مهمی در بهبود دارند.

افزایش آگاهی

برگزاری کمپین‌های آگاهی، مانند روز جهانی آگاهی از خودآزاری (Self-Injury Awareness Day) می‌تواند به کاهش استیگما کمک کند.

جمع‌بندی

خودآزاری رفتاری است که معمولاً برای مقابله با درد روانی شدید یا احساس بی‌حسی به کار گرفته می‌شود. بااین‌حال، این رفتار نه‌تنها مشکل را حل نمی‌کند بلکه پیامدهای خطرناکی دارد. آگاهی، حمایت و درمان تخصصی می‌تواند به افراد درگیر کمک کند تا چرخه آسیب را بشکنند و مسیر بهبودی را آغاز کنند.

منابع

1. Harvard Health Publishing. (2023). Cutting and self-harm: Why it happens and what to do. Harvard Medical School.
2. Mayo Clinic. (2023). Self-injury (self-harm) – Symptoms and causes.
3. Cleveland Clinic. (2024). Self-harm: What it is, symptoms & treatment.
4. MedlinePlus. (2024). Self-harm. U.S. National Library of Medicine.
5. Mental Health Foundation UK. (2023). The truth about self-harm.
6. Verywell Health. (2023). Cutting and self-harm: Understanding and coping.
7. NHS. (2023). Why people self-harm.
8. Nock, M. K. (2010). Self-injury. Annual Review of Clinical Psychology, 6,